สูตรปุ๋ยยอดนิยมมีอะไรบ้าง? วิธีอ่านตัวเลขและเลือกใช้ให้เหมาะกับพืช

เวลาเลือกซื้อปุ๋ย หลายคนอาจคุ้นเคยกับตัวเลขบนกระสอบ เช่น 15-15-15, 16-16-16, 46-0-0 หรือ 8-24-24 แต่ยังไม่แน่ใจว่าตัวเลขเหล่านี้หมายถึงอะไร สูตรไหนใช้เร่งใบ สูตรไหนใช้บำรุงราก และสูตรไหนเหมาะกับช่วงออกดอกหรือติดผล

สิ่งสำคัญที่ควรรู้คือ ไม่มีสูตรปุ๋ยสูตรใดที่ดีที่สุดสำหรับพืชทุกชนิด เพราะความต้องการธาตุอาหารของพืชแตกต่างกันตามชนิดพืช อายุ ระยะการเจริญเติบโต ผลผลิตที่ต้องการ และปริมาณธาตุอาหารเดิมที่มีอยู่ในดิน

ดังนั้น การเลือกสูตรปุ๋ยที่ถูกต้องไม่ควรดูเพียงว่าสูตรใดได้รับความนิยม แต่ควรพิจารณาว่าพืชต้องการธาตุอะไร ดินมีธาตุอาหารเหลืออยู่เท่าใด และควรใส่ปุ๋ยในปริมาณและช่วงเวลาใดจึงจะเกิดประโยชน์สูงสุด

สูตรปุ๋ยคืออะไร?

สูตรปุ๋ยคือตัวเลขสามชุดที่แสดงอยู่บนฉลากหรือกระสอบปุ๋ย เช่น 15-15-15 หรือ 16-8-8 โดยตัวเลขเรียงตามลำดับของธาตุอาหารหลัก ได้แก่

1. ไนโตรเจน หรือ N
2. ฟอสฟอรัส หรือ P
3. โพแทสเซียม หรือ K

ตัวเลขดังกล่าวแสดงเป็นร้อยละโดยน้ำหนักของธาตุอาหารที่รับรองในปุ๋ย โดยฟอสฟอรัสแสดงในรูปฟอสเฟตที่เป็นประโยชน์ และโพแทสเซียมแสดงในรูปโพแทชที่ละลายน้ำได้ ตามหลักการแสดงสูตรปุ๋ยเคมีของกรมส่งเสริมการเกษตร

ตัวอย่างเช่น ปุ๋ยสูตร 15-15-15 จำนวน 100 กิโลกรัม มีธาตุอาหารตามฉลากดังนี้

• ไนโตรเจน 15 กิโลกรัม
• ฟอสเฟตที่เป็นประโยชน์ 15 กิโลกรัม
• โพแทชที่ละลายน้ำได้ 15 กิโลกรัม
• ส่วนที่เหลือเป็นวัสดุพา สารเติมแต่ง หรือองค์ประกอบอื่นของปุ๋ย

ดังนั้น สูตรที่มีตัวเลขสูงกว่าไม่ได้หมายความว่าจะเหมาะสมกว่าหรือทำให้พืชโตเร็วกว่าทุกกรณี แต่หมายถึงมีความเข้มข้นของธาตุอาหารตามฉลากแตกต่างกัน

หน้าที่ของตัวเลข N-P-K แต่ละตัว

ไนโตรเจน หรือ N

ไนโตรเจนมีบทบาทสำคัญต่อการเจริญเติบโตของลำต้นและใบ รวมถึงการสร้างคลอโรฟิลล์ ซึ่งจำเป็นต่อกระบวนการสังเคราะห์แสง พืชที่ได้รับไนโตรเจนไม่เพียงพออาจเจริญเติบโตช้าและมีใบสีซีดหรือเหลืองได้

ปุ๋ยที่มีตัวเลขตัวหน้าสูงจึงมักถูกนำมาใช้ในช่วงที่ต้องการส่งเสริมการเจริญเติบโตทางลำต้นและใบ

อย่างไรก็ตาม หากให้ไนโตรเจนมากเกินไป พืชบางชนิดอาจแตกใบมาก ลำต้นอ่อนแอ หรือชะลอการออกดอกและติดผลได้ จึงควรเลือกใช้ตามความต้องการของพืชจริง

ฟอสฟอรัส หรือ P

ฟอสฟอรัสเกี่ยวข้องกับการเจริญของราก การถ่ายเทพลังงานภายในเซลล์ การตั้งตัวของต้นอ่อน และกระบวนการสร้างดอกและเมล็ด

ปุ๋ยที่มีตัวเลขตรงกลางสูงมักใช้ในระยะเตรียมดิน ช่วงย้ายปลูก หรือระยะที่ต้องการส่งเสริมระบบราก แต่ไม่ได้หมายความว่าการเพิ่มฟอสฟอรัสมาก ๆ จะทำให้รากโตเร็วเสมอไป เพราะหากดินมีฟอสฟอรัสเพียงพออยู่แล้ว การใส่เพิ่มอาจไม่เกิดประโยชน์และเพิ่มต้นทุนโดยไม่จำเป็น

โพแทสเซียม หรือ K

โพแทสเซียมช่วยควบคุมสมดุลน้ำ การเคลื่อนย้ายน้ำตาลและอาหารภายในต้น รวมถึงเกี่ยวข้องกับความแข็งแรงของพืชและคุณภาพของผลผลิต

ปุ๋ยที่มีตัวเลขตัวท้ายสูงจึงมักใช้กับพืชในช่วงสร้างหัว สร้างผล เพิ่มขนาดผล หรือปรับปรุงคุณภาพผลผลิต

อย่างไรก็ตาม ความต้องการโพแทสเซียมแตกต่างกันตามชนิดพืชและปริมาณผลผลิต หากใส่มากเกินไปอาจรบกวนสมดุลของธาตุอาหารชนิดอื่นได้

สูตรเสมอคืออะไร?

สูตรเสมอ คือ สูตรปุ๋ยที่มีตัวเลข N-P-K เท่ากัน เช่น

• 15-15-15
• 16-16-16
• 13-13-13

สูตรเหล่านี้ให้ธาตุอาหารหลักทั้งสามในสัดส่วนเท่ากัน จึงมักนำมาใช้เป็นปุ๋ยบำรุงทั่วไปในกรณีที่พืชต้องการธาตุอาหารหลายด้านพร้อมกัน

อย่างไรก็ตาม คำว่า “สูตรเสมอ” ไม่ได้หมายความว่าเหมาะกับทุกพื้นที่ เพราะดินอาจมีฟอสฟอรัสหรือโพแทสเซียมเพียงพออยู่แล้ว หากใช้สูตรเสมอต่อเนื่อง อาจทำให้ใส่ธาตุบางชนิดเกินความจำเป็น

การเลือกสูตรปุ๋ยตามผลวิเคราะห์ดินจึงมีประสิทธิภาพมากกว่าการใช้สูตรเดียวซ้ำทุกปี กรมวิชาการเกษตรระบุว่าการใช้ปุ๋ยควรสอดคล้องกับสภาพดิน ชนิดพืช ช่วงเวลาที่พืชต้องการ และวิธีใส่ที่ถูกต้อง

สูตรปุ๋ยยอดนิยมและการใช้งานโดยทั่วไป

สูตรต่อไปนี้เป็นสูตรที่พบได้ทั่วไปในท้องตลาด แต่การใช้งานจริงต้องพิจารณาฉลาก ชนิดพืช ผลวิเคราะห์ดิน และคำแนะนำเฉพาะพื้นที่ร่วมด้วย

1. ปุ๋ยสูตร 15-15-15

ปุ๋ยสูตร 15-15-15 เป็นสูตรเสมอที่ให้ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมในสัดส่วนเท่ากัน

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

โดยทั่วไปนิยมใช้เพื่อบำรุงพืชในช่วงเจริญเติบโต หรือใช้กับพืชที่ต้องการธาตุอาหารหลักครบทั้งสามชนิดในสัดส่วนใกล้เคียงกัน เช่น

• ไม้ผลระยะฟื้นต้น
• ไม้ประดับ
• พืชผักบางชนิด
• ต้นไม้หลังย้ายปลูกและตั้งตัวแล้ว
• พืชที่ยังไม่เข้าสู่ช่วงเร่งดอกหรือผลเต็มที่

ข้อควรระวัง

ไม่ควรใช้สูตร 15-15-15 เป็นสูตรประจำสำหรับพืชทุกระยะ เพราะในช่วงเร่งใบ ออกดอก หรือติดผล พืชอาจต้องการสัดส่วนธาตุอาหารที่แตกต่างกัน

2. ปุ๋ยสูตร 16-16-16

ปุ๋ยสูตร 16-16-16 มีสัดส่วนธาตุอาหารเท่ากันเช่นเดียวกับ 15-15-15 แต่มีความเข้มข้นของธาตุอาหารสูงกว่าเล็กน้อย

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

มักใช้เป็นปุ๋ยบำรุงทั่วไปสำหรับ

• ไม้ผล
• ผัก
• ไม้ดอกไม้ประดับ
• พืชสวน
• พืชที่ต้องการธาตุอาหารครบถ้วนในช่วงเจริญเติบโต

15-15-15 กับ 16-16-16 ต่างกันอย่างไร?

ทั้งสองสูตรมีสัดส่วน N-P-K เท่ากัน แต่สูตร 16-16-16 มีปริมาณธาตุอาหารรับรองสูงกว่าสูตร 15-15-15 เล็กน้อย

การเลือกใช้จึงไม่ควรดูเพียงหมายเลขสูตร แต่ควรคำนวณปริมาณธาตุอาหารที่พืชต้องการและปรับอัตราการใช้ให้เหมาะสม ไม่ควรใส่ในปริมาณเท่ากันโดยอัตโนมัติ

3. ปุ๋ยสูตร 25-7-7

ปุ๋ยสูตร 25-7-7 มีไนโตรเจนสูงกว่าฟอสฟอรัสและโพแทสเซียม จึงมักจัดอยู่ในกลุ่มปุ๋ยบำรุงต้นและใบ

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

โดยทั่วไปใช้ในระยะที่พืชต้องการสร้างลำต้น กิ่ง และใบ เช่น

• พืชผักกินใบ
• ไม้ประดับใบ
• ไม้ผลหลังเก็บเกี่ยว
• ต้นไม้ที่ต้องการฟื้นฟูทรงพุ่ม
• พืชที่อยู่ในระยะเจริญเติบโตทางลำต้น

ข้อควรระวัง

หากใช้ต่อเนื่องในช่วงที่พืชควรออกดอก อาจทำให้พืชเน้นสร้างใบมากกว่าสร้างดอก โดยเฉพาะเมื่อดินมีไนโตรเจนเพียงพออยู่แล้ว

4. ปุ๋ยสูตร 21-7-14

สูตร 21-7-14 มีไนโตรเจนค่อนข้างสูงและมีโพแทสเซียมมากกว่าฟอสฟอรัส มักใช้เพื่อส่งเสริมการเจริญเติบโตควบคู่กับการเพิ่มความแข็งแรงของต้น

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

อาจใช้กับ

• ไม้ผลระยะสร้างทรงพุ่ม
• พืชที่ต้องการฟื้นต้นหลังเก็บเกี่ยว
• พืชที่ต้องการทั้งใบและความแข็งแรง
• พืชยืนต้นในช่วงเจริญเติบโต

สูตรนี้ไม่ควรนำไปใช้แทนสูตรเฉพาะสำหรับทุกพืช เพราะความเหมาะสมยังขึ้นกับดินและระยะการเจริญเติบโต

5. ปุ๋ยสูตร 8-24-24

ปุ๋ยสูตร 8-24-24 มีฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมสูงกว่าไนโตรเจน จึงมักถูกจัดอยู่ในกลุ่มปุ๋ยที่ใช้ในช่วงเตรียมออกดอกหรือบำรุงระบบรากและการสะสมอาหาร

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

โดยทั่วไปมักใช้กับ

• ไม้ผลก่อนออกดอก
• ไม้ดอก
• พืชที่ต้องการลดการแตกใบอ่อนในช่วงเตรียมดอก
• พืชที่ต้องการฟอสฟอรัสและโพแทสเซียมเพิ่มเติม

ข้อควรระวัง

การใช้สูตรนี้ไม่ได้รับประกันว่าพืชจะออกดอกทันที เพราะการออกดอกยังขึ้นกับพันธุ์ อายุ แสง น้ำ อุณหภูมิ ความสมบูรณ์ของต้น และสมดุลธาตุอาหาร

หากต้นพืชยังอ่อนแอ ขาดน้ำ หรือระบบรากมีปัญหา การใส่ปุ๋ยเร่งดอกอาจไม่ช่วยแก้ปัญหา

6. ปุ๋ยสูตร 12-24-12

สูตร 12-24-12 มีฟอสฟอรัสสูงกว่าไนโตรเจนและโพแทสเซียม จึงมักใช้ในระยะที่ต้องการส่งเสริมรากหรือการตั้งตัวของพืช

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

พบการใช้ในกรณี เช่น

• รองพื้นก่อนปลูกตามคำแนะนำเฉพาะพืช
• ส่งเสริมการตั้งตัวของต้นกล้า
• ช่วงย้ายปลูก
• พืชที่ผลวิเคราะห์ดินระบุว่าขาดฟอสฟอรัส

ข้อควรระวัง

ไม่ควรวางปุ๋ยเข้มข้นให้สัมผัสรากโดยตรง เพราะอาจทำให้รากอ่อนเสียหายได้ และไม่ควรใช้โดยคาดหวังว่าฟอสฟอรัสสูงจะเร่งรากได้ในทุกสภาพดิน

7. ปุ๋ยสูตร 13-13-21

สูตร 13-13-21 มีโพแทสเซียมสูงกว่าไนโตรเจนและฟอสฟอรัส จึงมักนำมาใช้ในระยะที่พืชเริ่มสร้างผลหรือเพิ่มคุณภาพผลผลิต

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

มักใช้กับ

• ไม้ผลในช่วงพัฒนาผล
• พืชหัว
• พืชที่ต้องการเพิ่มความแข็งแรง
• พืชที่ต้องการโพแทสเซียมมากขึ้น

ข้อควรระวัง

ควรประเมินปริมาณโพแทสเซียมในดินก่อนใช้ต่อเนื่อง เพราะการให้โพแทสเซียมมากเกินไปอาจทำให้สมดุลของแคลเซียมหรือแมกนีเซียมเปลี่ยนแปลงได้

8. ปุ๋ยสูตร 14-14-21

สูตร 14-14-21 มีโพแทสเซียมสูงเช่นเดียวกับ 13-13-21 แต่มีไนโตรเจนและฟอสฟอรัสเพิ่มขึ้นเล็กน้อย

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

โดยทั่วไปอาจใช้ในช่วง

• พัฒนาผล
• เพิ่มขนาดและคุณภาพผล
• บำรุงไม้ผลที่ยังต้องการไนโตรเจนบางส่วน
• บำรุงพืชก่อนเข้าสู่ช่วงเก็บเกี่ยวตามคำแนะนำเฉพาะชนิดพืช

9. ปุ๋ยสูตร 15-5-20

สูตร 15-5-20 มีโพแทสเซียมสูงกว่าไนโตรเจน และมีฟอสฟอรัสในสัดส่วนต่ำกว่า

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

อาจใช้กับพืชที่ต้องการไนโตรเจนสำหรับรักษาความสมบูรณ์ของต้น พร้อมกับโพแทสเซียมเพื่อพัฒนาคุณภาพผลผลิต เช่น

• ไม้ผลในช่วงขยายผล
• พืชผักให้ผล
• พืชที่ดินมีฟอสฟอรัสเพียงพออยู่แล้ว

สูตรลักษณะนี้อาจเหมาะกว่าสูตรเสมอในพื้นที่ซึ่งมีฟอสฟอรัสสะสมสูง แต่ควรยืนยันด้วยผลวิเคราะห์ดิน

10. ปุ๋ยสูตร 0-0-60

ปุ๋ยสูตร 0-0-60 เป็นแม่ปุ๋ยที่ให้โพแทสเซียมสูง ไม่มีไนโตรเจนและฟอสฟอรัส

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

มักใช้เป็นวัตถุดิบในการผสมปุ๋ย หรือใช้เพื่อเสริมโพแทสเซียมตามคำแนะนำเฉพาะพืช เช่น

• พืชที่มีความต้องการโพแทสเซียมสูง
• พืชในระยะพัฒนาหัวหรือผล
• ดินที่ตรวจพบว่ามีโพแทสเซียมต่ำ
• การผสมปุ๋ยใช้เองตามค่าวิเคราะห์ดิน

ข้อควรระวัง

ไม่ควรใช้แทนปุ๋ยครบสูตร เพราะไม่มีไนโตรเจนและฟอสฟอรัส และต้องระวังอัตราการใช้เนื่องจากมีความเข้มข้นสูง

11. ปุ๋ยสูตร 46-0-0

ปุ๋ยสูตร 46-0-0 หรือยูเรีย เป็นแม่ปุ๋ยที่มีไนโตรเจนเข้มข้นสูง

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

มักใช้เพื่อเสริมไนโตรเจนให้กับ

• พืชผักกินใบ
• พืชไร่
• ไม้ผลช่วงฟื้นต้น
• พืชที่ตรวจพบว่าขาดไนโตรเจน
• การผสมปุ๋ยตามสูตรที่คำนวณไว้

ข้อควรระวัง

ไม่ควรใส่ยูเรียมากเกินไปหรือกองชิดโคนต้น เพราะอาจทำให้พืชเสียหายและเกิดการสูญเสียไนโตรเจนได้

ควรใส่ในช่วงที่ดินมีความชื้นเหมาะสมและกลบหรือจัดการตามคำแนะนำของพืชแต่ละชนิด เพื่อลดการสูญเสียธาตุอาหาร

12. ปุ๋ยสูตร 18-46-0

สูตร 18-46-0 เป็นแม่ปุ๋ยที่ให้ทั้งไนโตรเจนและฟอสฟอรัส แต่ไม่มีโพแทสเซียม

เหมาะกับการใช้งานแบบใด?

มักใช้ในการผสมปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดิน หรือใช้กับพืชที่ต้องการฟอสฟอรัสในช่วงเริ่มต้น ตามคำแนะนำเฉพาะชนิดพืช

กรมส่งเสริมการเกษตรยกตัวอย่างแม่ปุ๋ย 18-46-0, 46-0-0 และ 0-0-60 สำหรับการผสมปุ๋ยให้ได้สัดส่วนธาตุอาหารตามที่ต้องการ

ข้อควรระวัง

สูตรนี้ไม่มีโพแทสเซียม จึงไม่ใช่ปุ๋ยครบสูตร และไม่ควรใช้โดยไม่พิจารณาธาตุอาหารอื่นที่พืชต้องการ

เลือกสูตรปุ๋ยตามระยะการเจริญเติบโตอย่างไร?

ระยะต้นกล้าและสร้างราก

พืชในระยะต้นกล้าต้องการธาตุอาหารในปริมาณพอเหมาะ รากยังอ่อนและไวต่อความเข้มข้นของปุ๋ย

ควรเน้น

• ดินหรือวัสดุปลูกที่ระบายน้ำดี
• ปุ๋ยในอัตราต่ำ
• ฟอสฟอรัสตามความจำเป็น
• ไม่วางปุ๋ยเข้มข้นให้สัมผัสราก
• รักษาความชื้นให้เหมาะสม

ไม่ควรเร่งปุ๋ยทันทีหลังเพาะเมล็ด หากต้นกล้ายังใช้ธาตุอาหารจากเมล็ดหรือวัสดุเพาะได้เพียงพอ

ระยะเร่งต้นและใบ

ช่วงนี้พืชต้องการไนโตรเจนเพื่อสร้างลำต้นและใบ แต่ยังต้องได้รับฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และธาตุอื่นอย่างสมดุล

สูตรที่มักพบการใช้ ได้แก่

• 25-7-7
• 21-7-14
• 15-15-15
• 16-16-16

การเลือกสูตรควรดูว่าต้องการเร่งใบจริงหรือไม่ เพราะพืชที่ได้รับไนโตรเจนมากเกินอาจมีใบดกแต่ไม่แข็งแรงหรือออกดอกช้า

ระยะเตรียมออกดอก

ระยะนี้ควรหลีกเลี่ยงการให้ไนโตรเจนสูงเกินความจำเป็น และพิจารณาฟอสฟอรัสกับโพแทสเซียมตามความต้องการของพืช

สูตรที่พบการใช้ ได้แก่

• 8-24-24
• 12-24-12
• สูตรที่มีไนโตรเจนต่ำกว่าฟอสฟอรัสและโพแทสเซียม

อย่างไรก็ตาม ปุ๋ยเป็นเพียงปัจจัยหนึ่ง การออกดอกยังขึ้นกับความพร้อมของต้น น้ำ แสง อุณหภูมิ และการจัดการเฉพาะพืช

ระยะติดผลและขยายผล

ช่วงนี้พืชมักต้องการโพแทสเซียมมากขึ้น เพื่อสนับสนุนการเคลื่อนย้ายอาหารและการพัฒนาผล

สูตรที่พบการใช้ ได้แก่

• 13-13-21
• 14-14-21
• 15-5-20
• สูตรโพแทสเซียมสูงอื่นตามคำแนะนำเฉพาะพืช

ไม่ควรงดไนโตรเจนทั้งหมดโดยอัตโนมัติ เพราะต้นยังต้องรักษาใบเพื่อสังเคราะห์แสง แต่ควรควบคุมให้อยู่ในระดับเหมาะสม

ระยะหลังเก็บเกี่ยว

ไม้ผลหลังเก็บเกี่ยวอาจสูญเสียธาตุอาหารไปกับผลผลิตและการตัดแต่งกิ่ง จึงต้องฟื้นฟูต้นและสร้างใบชุดใหม่

อาจเลือกใช้

• สูตรเสมอ
• สูตรไนโตรเจนสูงในระดับเหมาะสม
• ปุ๋ยอินทรีย์เพื่อเพิ่มอินทรียวัตถุ
• ธาตุอาหารตามผลวิเคราะห์ดินและใบ

ตารางเลือกสูตรปุ๋ยเบื้องต้น

ตารางนี้เป็นเพียงแนวทางทำความเข้าใจสัดส่วนปุ๋ย ไม่ใช่อัตราแนะนำสำหรับพืชทุกชนิด

วิธีเลือกสูตรปุ๋ยให้เหมาะกับพืช

1. ดูชนิดพืช

พืชแต่ละชนิดมีความต้องการธาตุอาหารต่างกัน เช่น

• ผักกินใบมักต้องการไนโตรเจนมากในช่วงสร้างใบ
• พืชหัวอาจต้องการโพแทสเซียมมากในช่วงสร้างหัว
• ไม้ผลต้องปรับสูตรตามช่วงฟื้นต้น ออกดอก และพัฒนาผล
• พืชตระกูลถั่วบางชนิดสามารถได้รับไนโตรเจนส่วนหนึ่งจากการตรึงไนโตรเจน
• ไม้ประดับใบกับไม้ดอกมีเป้าหมายการบำรุงต่างกัน

จึงไม่ควรเลือกสูตรจากชื่อทางการค้าเพียงอย่างเดียว

2. ดูระยะการเจริญเติบโต

ต้นกล้า ต้นกำลังสร้างใบ ต้นเตรียมออกดอก และต้นที่กำลังติดผล ต้องการธาตุอาหารในสัดส่วนต่างกัน

การใช้สูตรเดิมตั้งแต่ปลูกจนเก็บเกี่ยวอาจทำให้ธาตุอาหารไม่ตรงกับความต้องการในแต่ละช่วง

3. ตรวจวิเคราะห์ดิน

การวิเคราะห์ดินช่วยบอกว่าดินมีอินทรียวัตถุ ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมอยู่ในระดับใด และช่วยคำนวณคำแนะนำปุ๋ยให้สัมพันธ์กับพืชที่ปลูกได้ กรมพัฒนาที่ดินมีระบบคำนวณสูตรและปริมาณปุ๋ยตามผลวิเคราะห์ดินโดยเฉพาะ

หากดินมีฟอสฟอรัสสูงอยู่แล้ว อาจไม่จำเป็นต้องใช้สูตรที่มีฟอสฟอรัสสูง แม้สูตรนั้นจะได้รับความนิยมในพืชชนิดเดียวกันก็ตาม

4. ตรวจวิเคราะห์ใบในพืชยืนต้น

สำหรับไม้ผล ปาล์มน้ำมัน หรือพืชยืนต้น การวิเคราะห์ใบสามารถช่วยประเมินว่าต้นได้รับและสะสมธาตุอาหารในระดับใด

ควรเก็บใบตามตำแหน่งและช่วงเวลาที่กำหนดสำหรับพืชแต่ละชนิด เพราะการเก็บใบแบบสุ่มอาจทำให้ผลวิเคราะห์คลาดเคลื่อน

5. ดูสภาพน้ำและระบบราก

แม้เลือกสูตรถูกต้อง แต่หากดินแห้งจัด น้ำขัง รากเน่า หรือดินแน่น พืชก็อาจดูดปุ๋ยไปใช้ไม่ได้

ก่อนเพิ่มปุ๋ยควรตรวจว่า

• ดินมีความชื้นเหมาะสมหรือไม่
• น้ำระบายได้หรือไม่
• รากแข็งแรงหรือไม่
• ค่า pH เหมาะสมหรือไม่
• มีโรครากหรือไม่

6. ดูผลผลิตที่คาดหวัง

พืชที่ให้ผลผลิตสูงย่อมนำธาตุอาหารออกจากแปลงมากกว่าพืชที่ให้ผลผลิตต่ำ แต่ไม่ควรเพิ่มปุ๋ยจากผลผลิตที่คาดหวังเพียงอย่างเดียว

ควรพิจารณาร่วมกับความสามารถของดิน ระบบน้ำ พันธุ์ และสุขภาพของต้นด้วย

7. อ่านฉลากก่อนใช้

ควรตรวจสอบ

• เลขสูตร N-P-K
• ธาตุอาหารรองและจุลธาตุ
• อัตราแนะนำ
• วิธีใช้
• ชนิดพืชที่ระบุ
• คำเตือน
• เลขทะเบียนปุ๋ย
• น้ำหนักสุทธิ
• ผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า

ปุ๋ยที่มีเลขสูตรเหมือนกันอาจมีธาตุอาหารรอง รูปแบบเม็ด และคุณสมบัติอื่นแตกต่างกัน จึงควรอ่านฉลากทุกครั้ง

วิธีคำนวณธาตุอาหารจากสูตรปุ๋ย

สมมติว่าใช้ปุ๋ยสูตร 15-15-15 จำนวน 20 กิโลกรัม

วิธีคำนวณไนโตรเจนคือ

20 × 15 ÷ 100 = 3 กิโลกรัม

ดังนั้น ปุ๋ย 20 กิโลกรัมจะให้ธาตุอาหารตามฉลาก ได้แก่

• ไนโตรเจน 3 กิโลกรัม
• ฟอสเฟตที่เป็นประโยชน์ 3 กิโลกรัม
• โพแทชที่ละลายน้ำได้ 3 กิโลกรัม

การคำนวณลักษณะนี้ช่วยเปรียบเทียบสูตรปุ๋ยและราคาต่อหน่วยธาตุอาหารได้แม่นยำกว่าการดูราคาต่อกระสอบเพียงอย่างเดียว

ปุ๋ยผสม ปุ๋ยเชิงประกอบ และแม่ปุ๋ยต่างกันอย่างไร?

ปุ๋ยผสม

เกิดจากการนำปุ๋ยหลายชนิดมาผสมกันให้ได้สัดส่วนธาตุอาหารที่ต้องการ เม็ดปุ๋ยในกระสอบอาจมีลักษณะหรือสีแตกต่างกัน

ปุ๋ยเชิงประกอบ

ธาตุอาหารหลายชนิดถูกรวมอยู่ในเม็ดเดียวกัน ทำให้แต่ละเม็ดมีสัดส่วนธาตุอาหารค่อนข้างสม่ำเสมอ

แม่ปุ๋ย

เป็นปุ๋ยที่มีธาตุอาหารเข้มข้น ใช้เป็นวัตถุดิบสำหรับผสมสูตร เช่น

• 46-0-0
• 18-46-0
• 0-0-60

การผสมปุ๋ยใช้เองสามารถช่วยให้ได้ธาตุอาหารตรงกับคำแนะนำและอาจลดต้นทุน แต่ต้องคำนวณสัดส่วนอย่างถูกต้อง รวมถึงเลือกแม่ปุ๋ยที่สามารถผสมร่วมกันได้อย่างเหมาะสม

หลักการใช้ปุ๋ย 4 ถูก

การใช้ปุ๋ยให้มีประสิทธิภาพควรยึดหลักสำคัญ ได้แก่

ถูกสูตร

เลือกธาตุอาหารให้ตรงกับความต้องการของพืชและปริมาณที่มีอยู่ในดิน

ถูกอัตรา

ไม่ใส่น้อยจนพืชขาด และไม่ใส่มากจนสิ้นเปลืองหรือเกิดผลเสีย

ถูกเวลา

ใส่ในช่วงที่พืชต้องการและดินมีความชื้นเหมาะสม หลีกเลี่ยงช่วงฝนตกหนักหรือดินแห้งจัด

ถูกวิธี

ใส่ในบริเวณที่รากดูดใช้ได้ ไม่กองชิดโคน และเลือกวิธีใส่ให้เหมาะกับชนิดพืช

กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้เลือกชนิด ปริมาณ ช่วงเวลา และวิธีใส่ปุ๋ยให้สอดคล้องกับความต้องการของพืชและสมบัติของดิน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

สูตรปุ๋ยสูงไม่ได้แปลว่าดีกว่าเสมอไป

ปุ๋ยสูตรตัวเลขสูงมีความเข้มข้นของธาตุอาหารมากกว่า แต่ต้องใช้อัตราที่เหมาะสม

ตัวอย่างเช่น การเปรียบเทียบ 15-15-15 กับ 16-16-16 ควรดูจำนวนธาตุอาหารจริงที่ต้องการ ไม่ควรสรุปว่า 16-16-16 ดีกว่าเพียงเพราะตัวเลขสูงกว่า

หากใส่ปุ๋ยเข้มข้นสูงในปริมาณมากเกินไป อาจเกิดปัญหา เช่น

• รากเสียหาย
• ใบไหม้
• ความเค็มสะสมในดิน
• พืชดูดน้ำได้ยาก
• ธาตุอาหารเสียสมดุล
• ต้นทุนสูงโดยไม่เพิ่มผลผลิต
• ธาตุอาหารถูกชะล้างลงแหล่งน้ำ

แนวทางจัดการธาตุอาหารที่ดีจึงควรคำนึงถึงความสมดุล ประสิทธิภาพ เป้าหมายผลผลิต และความแตกต่างของแต่ละพื้นที่ ไม่ใช่พิจารณาเพียงระดับธาตุอาหารชนิดใดชนิดหนึ่ง

ปุ๋ยอินทรีย์ใช้แทนปุ๋ยเคมีได้หรือไม่?

ปุ๋ยอินทรีย์ เช่น ปุ๋ยคอก ปุ๋ยหมัก และมูลไส้เดือน มีประโยชน์ต่อการเพิ่มอินทรียวัตถุ ปรับโครงสร้างดิน และส่งเสริมกิจกรรมของสิ่งมีชีวิตในดิน

อย่างไรก็ตาม ปริมาณและอัตราการปลดปล่อยธาตุอาหารของปุ๋ยอินทรีย์อาจไม่แน่นอนเท่าปุ๋ยเคมี และอาจไม่เพียงพอกับพืชที่ให้ผลผลิตสูง หากใช้เพียงอย่างเดียวโดยไม่มีการวางแผน

แนวทางที่เหมาะสมอาจเป็นการใช้ปุ๋ยอินทรีย์ร่วมกับปุ๋ยเคมีตามค่าวิเคราะห์ดิน เพื่อดูแลทั้งความอุดมสมบูรณ์ของดินและความต้องการธาตุอาหารของพืช การจัดการธาตุอาหารแบบผสมผสานเป็นแนวทางที่มุ่งใช้ทั้งแหล่งธาตุอาหารอินทรีย์และแร่ธาตุอย่างสมดุลและเหมาะกับพื้นที่

อาการที่อาจบอกว่าเลือกสูตรปุ๋ยไม่เหมาะสม

สัญญาณที่ควรตรวจสอบ ได้แก่

• ใบดกมากแต่ไม่ออกดอก
• ใบเหลืองแม้ใส่ปุ๋ยเป็นประจำ
• ต้นโตช้า
• รากไม่แข็งแรง
• ดอกหลุดร่วง
• ผลมีขนาดเล็ก
• ขอบใบไหม้
• ใบอ่อนผิดรูป
• ดินมีคราบเกลือ
• ผลผลิตไม่เพิ่มทั้งที่ใส่ปุ๋ยมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากสูตรปุ๋ยเพียงอย่างเดียว อาจเกี่ยวข้องกับน้ำ ค่า pH โรค แมลง รากเสียหาย หรือสภาพอากาศ จึงไม่ควรแก้ด้วยการเปลี่ยนสูตรหรือเพิ่มปุ๋ยทันที

ข้อผิดพลาดในการเลือกใช้สูตรปุ๋ย

เลือกตามคำว่าเร่งใบหรือเร่งดอกเพียงอย่างเดียว

คำโฆษณาช่วยบอกวัตถุประสงค์โดยรวม แต่ควรตรวจเลขสูตรและธาตุอาหารบนฉลากด้วย

ใช้สูตรเดียวตลอดทุกระยะ

ความต้องการธาตุอาหารเปลี่ยนไปตามอายุและระยะการเจริญเติบโตของพืช

ใส่ตามสวนข้างเคียง

แม้ปลูกพืชชนิดเดียวกัน แต่ชนิดดิน ประวัติการใส่ปุ๋ย ปริมาณน้ำ และผลผลิตอาจแตกต่างกัน

ใส่ปุ๋ยเพิ่มเมื่อเห็นใบเหลือง

ใบเหลืองอาจเกิดจากขาดน้ำ น้ำขัง รากเน่า โรค หรือค่า pH ไม่เหมาะสม ไม่ได้หมายถึงขาดไนโตรเจนเสมอไป

ผสมปุ๋ยหลายชนิดโดยไม่คำนวณ

อาจทำให้ได้ธาตุอาหารไม่ตรงตามต้องการหรือใส่บางธาตุมากเกินไป

ใส่ปุ๋ยตอนดินแห้งจัด

ปุ๋ยไม่สามารถละลายและเคลื่อนที่ไปสู่รากได้ดี และความเข้มข้นบริเวณรากอาจสูงเกินไป

ใส่ก่อนฝนตกหนัก

ธาตุอาหารอาจถูกชะล้างก่อนที่พืชจะดูดไปใช้

เช็กลิสต์ก่อนซื้อปุ๋ย

ก่อนเลือกสูตรปุ๋ย ควรตอบคำถามเหล่านี้ให้ได้

• ปลูกพืชอะไร
• พืชมีอายุเท่าใด
• อยู่ในระยะสร้างใบ ออกดอก หรือติดผล
• ดินมีค่า pH เท่าใด
• เคยตรวจวิเคราะห์ดินหรือไม่
• ปุ๋ยครั้งก่อนใช้สูตรอะไรและใส่เมื่อใด
• ต้นมีอาการขาดธาตุอาหารจริงหรือไม่
• ระบบรากแข็งแรงหรือไม่
• ดินมีความชื้นเพียงพอหรือไม่
• ควรใช้ปุ๋ยกี่กิโลกรัมต่อไร่หรือต่อต้น
• สูตรที่เลือกมีธาตุอาหารรองหรือไม่
• ปุ๋ยมีเลขทะเบียนและฉลากชัดเจนหรือไม่
• ราคาต่อหน่วยธาตุอาหารคุ้มค่าหรือไม่

หากยังตอบไม่ได้หลายข้อ ควรตรวจสภาพดินและพืชเพิ่มเติมก่อนซื้อปุ๋ยจำนวนมาก

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสูตรปุ๋ย

สูตรปุ๋ยไหนดีที่สุด?

ไม่มีสูตรใดดีที่สุดสำหรับทุกพืช สูตรที่เหมาะสมคือสูตรที่ให้ธาตุอาหารตรงกับความต้องการของพืชและชดเชยธาตุที่ดินมีไม่เพียงพอ

ปุ๋ยสูตรเสมอใช้กับพืชทุกชนิดได้หรือไม่?

ใช้บำรุงทั่วไปได้ในบางกรณี แต่ไม่ควรใช้เป็นสูตรหลักกับทุกพืชและทุกระยะโดยไม่ตรวจดิน

ปุ๋ยตัวหน้าสูงช่วยเร่งใบจริงหรือไม่?

ไนโตรเจนมีบทบาทต่อการสร้างใบและลำต้น แต่ผลลัพธ์ขึ้นกับน้ำ แสง ราก และธาตุอาหารอื่นด้วย

ปุ๋ยตัวกลางสูงช่วยเร่งรากหรือไม่?

ฟอสฟอรัสเกี่ยวข้องกับการเจริญของราก แต่จะเกิดประโยชน์เมื่อดินมีฟอสฟอรัสไม่เพียงพอและค่า pH เอื้อต่อการดูดใช้

ปุ๋ยตัวท้ายสูงช่วยให้ผลหวานหรือไม่?

โพแทสเซียมเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนย้ายน้ำตาลและคุณภาพผล แต่ความหวานยังขึ้นกับพันธุ์ แสง น้ำ อายุผล ปริมาณใบ และการจัดการอื่น ๆ

ผสมปุ๋ยใช้เองได้หรือไม่?

ทำได้เมื่อมีสูตรคำนวณที่ชัดเจน ใช้แม่ปุ๋ยเหมาะสม และผสมอย่างสม่ำเสมอ หากคำนวณผิดอาจทำให้พืชได้รับธาตุอาหารไม่ตรงตามความต้องการ

สรุป

สูตรปุ๋ยคือตัวเลขที่แสดงสัดส่วนธาตุอาหารหลักตามลำดับไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียม หรือ N-P-K

สูตรที่นิยมใช้มีทั้งสูตรเสมอ เช่น 15-15-15 และ 16-16-16 สูตรไนโตรเจนสูงสำหรับบำรุงต้นและใบ สูตรฟอสฟอรัสสูงสำหรับระยะที่ต้องการส่งเสริมรากหรือเตรียมดอก และสูตรโพแทสเซียมสูงสำหรับช่วงพัฒนาผลผลิต

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรเลือกปุ๋ยจากความนิยมของสูตรเพียงอย่างเดียว เพราะพืชแต่ละชนิด แต่ละระยะ และแต่ละพื้นที่ต้องการธาตุอาหารไม่เท่ากัน

วิธีเลือกใช้ที่แม่นยำที่สุดคือพิจารณาชนิดพืช ระยะการเจริญเติบโต สภาพน้ำ ระบบราก ผลผลิตที่ต้องการ และผลวิเคราะห์ดินร่วมกัน จากนั้นจึงเลือกสูตร อัตรา เวลา และวิธีใส่ให้เหมาะสม

การใช้ปุ๋ยตรงตามความต้องการจะช่วยลดต้นทุน ลดการสะสมธาตุอาหารเกินจำเป็น และเพิ่มโอกาสให้พืชเจริญเติบโตและให้ผลผลิตอย่างมีประสิทธิภาพ

ติดต่อเรา

• ที่อยู่: หมู่ที่ 1 ถนนบ้านเนินเขา-บ้านพรุ ตำบลควนลัง อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา 90110
• Facebook: Yodbai – ยอดใบ
• LINE: @yodbai
• เว็บไซต์: www.yodbai.com
• แผนที่: Yodbai